Brezilya
Brezilya'da Hukuk ve Şirketler Hukuku Danışmanlığı
Brezilya hazırlıklı olanı ödüllendirir. Contrato social'dan iş davası riskine, LGPD uyumundan tahkime kadar hukuki zemini doğru kurmanıza yardımcı oluyoruz.
İçindekiler
- •Brezilya Hukuk Sistemi ve Federal Yapı
- •Şirket Yapıları: Ltda ve S.A.
- •Ticari Sözleşmeler, Tahkim ve Tenfiz
- •İş Hukuku: CLT ve Justiça do Trabalho
- •İstihdamın Gerçek Maliyeti
- •CDC Kapsamında Tüketicinin Korunması
- •Fikri Mülkiyet ve INPI
- •LGPD ile Kişisel Verilerin Korunması
- •Rekabet, Düzenlenen Sektörler ve Yerel Avukat
- •Sonuç
Brezilya, yazılı bir anayasaya, kapsamlı kanunlara ve federal, eyalet ile belediye düzenlemelerini üst üste bindiren bir federal yapıya sahip bir kıta Avrupası hukuk ülkesidir. Yabancı yatırımcı açısından bu bileşim, ilkeleri öngörülebilir ancak ayrıntısı zorlayıcı bir pazar ortaya çıkarır: sözleşmeler serbestçe müzakere edilir fakat emredici dürüstlük kurallarıyla birlikte yorumlanır, istihdam koruyucu bir kanunla ve ona özgü iş mahkemeleriyle düzenlenir, tüketiciler ise dünyanın en güçlü yasal korumalarından birine sahiptir. Esnekliğin nerede başlayıp nerede bittiğini bilmek, sorunsuz bir pazara giriş ile yıllar süren gereksiz davalar arasındaki farkı belirler.
1.Brezilya Hukuk Sistemi ve Federal Yapı
Brezilya kıta Avrupası hukuk geleneğini izler. Hukukun asli kaynağı içtihat değil yazılı mevzuattır; bununla birlikte 2015 tarihli Código de Processo Civil, yüksek mahkemelerin belirli kararlarına ve tekrar eden uyuşmazlıklara ilişkin içtihatlara bağlayıcılık tanımıştır.
Temel kanunlar:
• 1988 Federal Anayasası — iş, tüketici ve ekonomik düzen haklarını bizzat düzenleyen alışılmadık ölçüde ayrıntılı bir anayasa
• Código Civil (10.406/2002 sayılı Kanun) — 2003'ten beri yürürlükte olup medeni ve ticari borçları birleştirmiş, sözleşmeleri, Ltda gibi şirketleri, mülkiyeti ve sorumluluğu düzenler
• Consolidação das Leis do Trabalho (CLT) — 1943 tarihli iş kanunu
• Código de Defesa do Consumidor (8.078/1990) — tüketicinin korunması
Üç yönetim kademesi de önemlidir:
1. União (federal düzey) medeni, ticari, iş, ceza ve usul hukuku alanlarında yasama yetkisine sahiptir; bu nedenle özel hukukun çekirdeği ülke genelinde tektir
2. 26 eyalet ve Federal Bölge, eyalet KDV'si olan ICMS'yi, çevre izinlerini, kendi sicillerini ve mahkemelerini düzenler
3. 5.500'ü aşkın belediye, imar düzenini, işletme ruhsatını (*alvará de funcionamento*), emlak vergisini ve hizmetler üzerindeki ISS'yi kontrol eder
Federal düzeyde kusursuz uyumlu bir şirket, bir belediye müfettişi tarafından pekâlâ kapatılabilir. Brezilya'da yer seçimi bu yüzden ticari olduğu kadar hukuki bir karardır.
2.Şirket Yapıları: Ltda ve S.A.
Brezilya'ya yönelen yabancı yatırımın neredeyse tamamı iki araç üzerinden yürür.
Sociedade Limitada (Ltda) — varsayılan tercihtir. Código Civil ile düzenlenir ve eyalet ticaret siciline (*Junta Comercial*) tescil edilen bir contrato social ile kurulur. Asgari sermaye şartı yoktur, ortaklık payları hisse senedi değil *quota* biçimindedir ve 2019 tarihli Ekonomik Özgürlük Kanunu'ndan bu yana tek ortaklı Ltda mümkündür. Contrato social gerçek bir yönetişim belgesidir: sermayeyi belirler, *administrador*ları atar, toplantı ve karar yeter sayılarını saptar ve düzenlemediği konularda anonim şirket hükümlerinin tamamlayıcı olarak uygulanmasını öngörebilir.
Sociedade Anônima (S.A.) — 6.404/1976 sayılı Anonim Şirketler Kanunu ile düzenlenir. Risk sermayesi alan şirketler, kurumsal ortaklı ortak girişimler ve halka açılmayı düşünen işletmeler için uygun araçtır. Yönetim organı zorunludur; belirli büyüklüğün üzerindeki şirketler finansal tablolarını yayımlar, halka açık olanlar ise CVM nezdinde kayıtlıdır.
Yabancı yatırımcıların çoğunlukla hafife aldığı iki nokta:
• Ortaklar arası sözleşmeler icra edilebilir niteliktedir; Anonim Şirketler Kanunu'nun 118. maddesi uyarınca şirket merkezine tevdi edilen bir pay sahipleri sözleşmesi şirketi de bağlar — oy ve devir kısıtlamaları tazminatla değil aynen ifa yoluyla yerine getirilebilir
• Her yabancı ortağın Brezilya vergi numarası alması ve tebligata yetkili Brezilya'da mukim bir vekil ataması gerekir; ayrıca kâr payı ve sermayenin yurt dışına transfer edilebilmesi için yabancı sermayenin Banco Central nezdinde kaydı şarttır
3.Ticari Sözleşmeler, Tahkim ve Tenfiz
Brezilya sözleşme hukuku ilke olarak liberaldir. Taraflar serbestçe müzakere eder; ancak Código Civil bunun üzerine emredici dürüstlük kuralı (*boa-fé objetiva*), sözleşmenin sosyal işlevi ve aşırı yararlanma hükümlerini yerleştirir ve mahkemeler bunlara dayanarak hakkaniyete aykırı görünen hükümleri yeniden ele alabilir.
Uygulanacak hukuk seçimi dikkat ister. Medeni kanuna giriş kanunu uyarınca borçlar kural olarak kuruldukları yerin hukukuna tabidir ve Brezilya hâkimi önünde yabancı hukuk seçimine ilişkin irade serbestisi hâlâ tartışmalıdır. Tahkimde ise durum farklı ve nettir: 9.307/1996 sayılı Tahkim Kanunu tarafların uygulanacak hukuk kurallarını seçmesine açıkça izin verir. Sınır ötesi sözleşmelerde tahkim şartının en güçlü gerekçesi budur.
Uygulamada uyuşmazlık çözümü:
• Brezilya New York Sözleşmesi'ni 2002'de onaylamıştır; yabancı hakem kararları Superior Tribunal de Justiça önünde tenfiz (homologação) usulüyle tanınır ve bu inceleme esasa değil şekle ve kamu düzenine ilişkindir
• Yabancı mahkeme kararları da aynı yolu izler ve tenfiz kararından sonra icra edilebilir
• Başlıca kurumlar arasında CAM-CCBC (São Paulo'daki Brezilya-Kanada Ticaret Odası tahkim merkezi), CAM-B3, CIESP/FIESP ve ICC'nin Brezilya dosyaları yer alır
• Devlet mahkemeleri tahkime dostane yaklaşır ancak esasa ilişkin uyuşmazlıklarda yavaştır: sistemde on milyonlarca derdest dosya vardır ve bir uyuşmazlığı üç dört dereceye yayan yerleşik bir temyiz kültürü hâkimdir
• Tutela provisória — ivedilik veya açık delile dayalı geçici koruma — çoğu kez belirleyici hukuki çaredir ve zarar tehlikesi yakınsa hızla elde edilebilir
4.İş Hukuku: CLT ve Justiça do Trabalho
Brezilya'da yabancı işverenleri en çok şaşırtan alan iş hukukudur. CLT 1943 tarihlidir ve açıkça koruyucu bir anlayışla kaleme alınmıştır: kurallar işçi lehine yorumlanır, ilişki kâğıt üzerindeki niteliğine değil fiilî durumuna göre değerlendirilir ve sözleşmeyle yapılan feragatler çoğu zaman dikkate alınmaz.
2017 reformu (13.467/2017 sayılı Kanun) onlarca yılın en kapsamlı serbestleşmesiydi. Belirlenen konularda toplu sözleşmenin kanun önüne geçmesine olanak tanıdı, uzaktan çalışmayı ve çağrı üzerine çalışmayı düzenledi, sendika aidatını isteğe bağlı hale getirdi, tarafların anlaşmasıyla mahkeme onaylı fesih mekanizması getirdi ve davayı kaybeden işçi için yargılama giderlerini ağırlaştırdı. Reformun bazı hükümleri sonradan Federal Yüksek Mahkeme tarafından daraltıldığından, metnin tek başına değil sonraki içtihatla birlikte okunması gerekir.
Justiça do Trabalho yargının ayrı bir koludur — iş mahkemeleri, yirmi dört bölge iş mahkemesi ve Tribunal Superior do Trabalho — ve dünyanın en yoğun iş yargısı sistemlerinden biridir. Dava açmak işçi için düşük maliyetlidir, duruşmalar hızlı gelir ve ayrılan bir çalışanın dava açması çatışma işareti değil neredeyse rutin bir davranıştır.
Pratik sonuçlar:
• İş davasını bir başarısızlık değil, karşılık ayrılması gereken olağan bir işletme maliyeti olarak ele alın
• Çalışma sürelerini titizlikle belgeleyin — ödenmemiş fazla mesai en sık karşılaşılan talep kalemidir
• Her bağımsız yüklenici ve şahıs şirketi üzerinden çalışma düzenini iş ilişkisi sayılma riskine karşı sınayın
5.İstihdamın Gerçek Maliyeti
Brezilya'da iş sözleşmesine yazılan ücret, maliyetin yalnızca bir bölümüdür. Kanuni haklar pazarlığa kapalıdır ve ilk günden itibaren işlemeye başlar.
Zorunlu işveren maliyetleri:
• FGTS — ücretin %8'inin her ay çalışan adına açılmış bloke bir hesaba yatırılması; bu tutar haksız fesih, emeklilik ve belirli başka hallerde çalışana ödenir
• 13. maaş (*décimo terceiro*) — yılda bir ek maaş; aralık ayı sonuna kadar iki taksitte ödenir
• Yıllık izin — her on iki aylık hak ediş dönemi sonunda 30 gün; normal ücrete ek olarak anayasal üçte bir ikramiyesiyle ödenir. 2017'den beri izin, biri en az on dört gün olmak üzere en çok üç parçaya bölünebilir
• Aviso prévio (ihbar) — 30 gün; her hizmet yılı için üç gün eklenerek kanuni 90 gün tavanına kadar uzar
• Sosyal güvenlik (INSS) — bordro üzerinden yaklaşık %20 işveren primi ile sektöre ve iş kazası geçmişine göre değişen meslek riski ve üçüncü kurum kesintileri
Haksız fesihte işveren ayrıca, birikmiş izin, orantılı 13. maaş ve ihbar ödemelerine ek olarak o çalışan için biriken FGTS bakiyesinin %40'ı tutarında bir ceza öder.
Bu kalemler bir araya geldiğinde çalışanın gerçek maliyeti sözleşmedeki brüt ücretin belirgin biçimde üzerine çıkar; bu fark, herhangi bir işe alım planı veya transfer fiyatlandırması varsayımı kesinleşmeden modellenmelidir. Yemek kartı, ulaşım yardımı ve özel sağlık sigortası gibi piyasada yerleşik yan haklar ise bunların üzerine eklenir.
6.CDC Kapsamında Tüketicinin Korunması
Código de Defesa do Consumidor, anayasanın emrettiği bir kanundur ve çoğu Avrupa veya Kuzey Amerika muadilinden hayli ileri gider. Brezilya'da nihai tüketiciye satış yapan her işletme onu sonradan düşünülecek bir uyum başlığı değil, bir tasarım kısıtı olarak görmelidir.
CDC'nin getirdikleri:
• Ürün ve hizmet ayıplarında kusursuz sorumluluk (*responsabilidade objetiva*) — kusurun ispatı gerekmez ve sorumluluk kural olarak tedarik zinciri boyunca müteselsildir; yani ithalatçı veya distribütör yabancı üreticinin yerine muhatap olur
• İddia inandırıcıysa ya da tüketici zayıf taraf konumundaysa ispat yükünün tüketici lehine yer değiştirmesi
• Haksız şartların kendiliğinden geçersizliği — bir B2B sözleşmesinde olağan sayılacak pek çok sorumluluk sınırlaması, tek taraflı değişiklik ve yetkili mahkeme hükmü dahil
• İşyeri dışında kurulan sözleşmelerde yedi günlük cayma hakkı; bu, e-ticaret ve telefonla satışı doğrudan kapsar
• Açık ayıpların bildirimi için kanuni süreler — çabuk bozulan mallarda kısa, dayanıklı mallarda daha uzun — ve tüketici değişim, iade ya da bedel indirimi talep edebilmeden önce satıcıya tanınan giderim süresi
Denetim yalnızca yargısal değildir. Her eyaletteki Procon birimleri idari para cezası keser ve ihlalleri kamuya duyurur; Ministério Público ile tüketici dernekleri ülke çapında etki doğuran topluluk davaları açar; federal consumidor.gov.br platformu ise şikâyet yönetiminin kamuya açık bir sicilini oluşturur. Mahkemeler ayrıca ekonomik açıdan zayıf durumdaki bazı ticari alıcılara da CDC korumasını genişletmiştir; dolayısıyla salt B2B konumlanması garantili bir kalkan değildir.
7.Fikri Mülkiyet ve INPI
Sınai mülkiyet 9.279/1996 sayılı Kanun ile düzenlenir ve INPI (Instituto Nacional da Propriedade Industrial) tarafından yürütülür.
Markalar. Brezilya ilk başvuran sistemini uygular: hak, kullanımdan değil tescilden doğar. Önceki kullanım, iyiniyetli kullanıcıya yalnızca sınırlı bir öncelik hakkı verir. Uygulamada bu, bir distribütörün, eski bir ortağın veya profesyonel bir marka işgalcisinin markanızı sizden önce tescil ettirip pazara girişinizi hukuken engelleyebilmesi demektir. Başvuru; ilk sevkiyattan, ilk fuardan ve ilk basın bülteninden önce yapılmalıdır. Tescil on yıl sürer ve sınırsız kez yenilenebilir. Brezilya 2019'da Madrid Protokolü'ne katıldığından uluslararası tesciller Brezilya'yı seçebilir; yine de yerel bir tebligat adresi gerekir.
Patentler ve tasarımlar. Buluşlar başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, faydalı modeller on beş yıl korunur; endüstriyel tasarımların kendi daha kısa ve yenilenebilir süresi vardır. Federal Yüksek Mahkeme'nin, belge verilmesinden itibaren asgari süre güvencesi tanıyan kuralı iptal ettiğini unutmayın: inceleme gecikmeleri artık patentin fiilî ömrünü kısaltır.
Diğer haklar. Telif hakkı 9.610/1998 sayılı Kanun uyarınca tescilsiz doğar; yazılım ise 9.609/1998 sayılı Kanunla korunur ve INPI'ye isteğe bağlı olarak tevdi edilebilir.
Lisans verenleri sıklıkla zorlayan bir nokta: lisans, franchise ve teknoloji transferi sözleşmeleri INPI nezdinde kaydedilmelidir — bu kayıt, sözleşmenin üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinin, royalti bedellerinin yurt dışına transferinin ve bunların Brezilya'da gider yazılabilmesinin dayanağıdır.
8.LGPD ile Kişisel Verilerin Korunması
Lei Geral de Proteção de Dados (13.709/2018 sayılı Kanun) 2020'de yürürlüğe girmiş, idari yaptırımlar 2021'den itibaren uygulanabilir hale gelmiştir. GDPR örnek alınarak hazırlanmıştır; Avrupa'da olgun bir uyum programı olan şirket işe güçlü bir noktadan başlar — ancak farklar önemlidir.
LGPD'nin GDPR ile örtüştüğü yerler: Brezilya ile bağlantılı işlemelere uzanan ülke dışı etki; amaçla sınırlılık, gereklilik ve şeffaflık ilkeleri; erişim, düzeltme, taşınabilirlik, silme ve paylaşım hakkında bilgi alma hakları; işleme kayıtları; yüksek riskli faaliyetler için etki değerlendirmesi; veri sorumlusu ve veri işleyen ayrımı.
Ayrıştığı yerler:
• Genel nitelikli kişisel veriler için altı değil on hukuki dayanak vardır — kredinin korunması ile yargısal veya idari süreçlerde hakkın olağan kullanımı dahil — ve sağlık, biyometri, din, siyasi görüş ile ırk veya etnik köken gibi hassas veriler için ayrı, daha dar bir liste öngörülmüştür
• Açık rıza dar yorumlanır ve başka koşullarla birlikte paket halinde alınamaz
• Yayımlanmış bir encarregado (veri koruma sorumlusu) atanması zorunludur; küçük ölçekli işleyenler için ANPD düzenlemeleriyle istisna getirilmiştir
• Kanun 72 saatlik bir ihlal bildirim süresi öngörmez; bildirim, ANPD düzenlemesiyle belirlenen kısa süre içinde yapılır
ANPD artık kalıcı ve bağımsız bir otoritedir; uyarı verme, verilerin bloke edilmesini veya silinmesini emretme, ihlalleri kamuya duyurma ve grubun bir önceki yıla ait Brezilya cirosunun %2'sine kadar — ihlal başına tavanla sınırlı — para cezası uygulama yetkisine sahiptir. Otorite ayrıca uluslararası aktarımları, onaylanmış standart sözleşme hükümleri dahil olmak üzere düzenlemiştir.
9.Rekabet, Düzenlenen Sektörler ve Yerel Avukat
Birleşme denetimi. Rekabet otoritesi CADE, 12.529/2011 sayılı Kanun uyarınca zorunlu ve erteleyici bir rejim uygular: bildirime tabi bir işlem onay alınmadan kapatılamaz; erken bütünleşme (*gun jumping*) yüksek para cezalarına ve işlemin geri çevrilmesi riskine yol açar. Bildirim yükümlülüğü Brezilya'da elde edilen cirolara bağlıdır — hâlihazırda bir grubun önceki yıl en az 750 milyon BRL, diğerinin en az 75 milyon BRL brüt gelir elde etmesi aranır. Basit dosyalar yaklaşık bir ayda hızlandırılmış usulle sonuçlanır; karmaşık incelemeler kanuni süreler içinde belirgin biçimde uzar. CADE aynı zamanda etkin bir kartel takipçisidir; yaygın kullanılan bir pişmanlık programı ve gerçek kişiler için cezai sorumluluk söz konusudur.
Sektör düzenleyicileri. Pek çok işletme, bir federal kurum işlem yapmadan ticarete hiç başlayamaz. ANVISA gıda, kozmetik, ilaç, tıbbi cihaz ve ithalatta sağlık iznini denetler; ANATEL telekomünikasyon hizmetlerini ruhsatlandırır ve radyo frekansı kullanan cihazları onaylar — bu, bağlantılı her tüketici ürününü kapsar; ANEEL elektrik piyasasını düzenlerken ANP, ANS, SUSEP, Banco Central ve CVM kendi alanlarından sorumludur. Pazara giriş önündeki asıl engel çoğu kez gümrük tarifesi değil, ruhsat ve tescil süreleridir.
Yerel avukat. Yalnızca ilgili eyalette Ordem dos Advogados do Brasil (OAB) kaydı bulunan avukatlar Brezilya hukuku hakkında danışmanlık verebilir ve mahkemede temsil edebilir; yabancı avukatlar yabancı hukuk danışmanı olarak kaydolabilir ancak Brezilya hukuku uygulayamaz. Her dava için imzalı bir *procuração* (vekâletname) gerekir. Doğru eyalet kaydına ve sektör deneyimine sahip avukatı seçmek idari değil yapısal bir karardır.
Brezilya, hukuku belirsiz olduğu için değil, hukuku çok olduğu için zor bir pazardır: üç yönetim kademesi tarafından uygulanır ve koruyucu kanunları ciddiye alan mahkemelerce denetlenir. Başarılı olan şirketler hukuki tasarımı pazara girişin bir parçası sayar: doğru şirket türü ve özenle kaleme alınmış bir contrato social, gerçekten işleyen bir tahkim şartı, tüm kanuni yükleriyle fiyatlanmış istihdam koşulları, lansmandan önce yapılmış marka başvuruları ve ilk müşteri kaydından itibaren kurgulanmış LGPD uyumu. Astropel bu çalışmayı Brezilya'daki OAB kayıtlı avukatlar ve sektör uzmanlarıyla birlikte yürütür; böylece tek bir sorumlu muhatap ve gerektiğinde icra edilebilir bir hukuki zemin elde edersiniz.
Ölçek ve konum
Brezilya, Latin Amerika'nın en büyük ekonomisidir ve nominal GSYH bakımından istikrarlı biçimde dünyanın ilk on ülkesi arasında yer alır; nüfusu yaklaşık 215 milyondur. Yabancı şirketleri buraya çeken şey genellikle ihracat erişimi değil iç tüketici pazarıdır; bu pazar ise yoğunlaşmıştır ve tek başına São Paulo ulusal üretimden orantısız bir pay alır.
Gerçekten çeşitlenmiş bir taban
Az sayıda gelişmekte olan ekonomi bu kadar geniş bir tabana sahiptir. Brezilya soya, sığır eti, kahve, şeker ve portakal suyunda tarımsal bir güç; demir cevherinde önde gelen bir ihracatçı; tuz altı keşiflerinden bu yana üst sıralarda bir petrol üreticisi ve havacılık, otomotiv ile çelikte ciddi bir sanayi ülkesidir. Finans sektörü alışılmadık ölçüde gelişmiştir ve merkez bankasının anlık ödeme sistemi ülkeyi dünyanın en ileri perakende ödeme pazarlarından biri haline getirmiştir.
Dış ticaret duruşu ve Mercosur
Brezilya, OECD ölçütlerine göre görece korunmaklı bir pazardır; ortak gümrük tarifesi Arjantin, Uruguay ve Paraguay ile birlikte Mercosur üzerinden belirlenir ve ithalat süreçleri doğru sınıflandırma ile izin çalışmasını ödüllendirir. Avrupa Birliği ile uzun süredir yürütülen anlaşma sonuçlandırılmış olup onay sürecinde ilerlemektedir; yürürlüğe girmesi Avrupalı ihracatçıların tarife yükünü belirgin biçimde değiştirecektir.
Karmaşıklığın bedeli
*Custo Brasil* ifadesi, pazarın büyüklüğünü dengeleyen sürtünmeyi — vergi karmaşıklığı, bürokrasi ve dava yoğunluğu — özetler. 2023 sonunda kabul edilen anayasal vergi reformu, birbiriyle örtüşen birçok tüketim vergisini uzun bir geçiş süresi boyunca ikili bir katma değer sistemiyle değiştirmektedir ve bu, bir kuşaktır yatırımcılar açısından en önemli yapısal değişikliktir. Bu geçişi hesaba katan bir planlama, artık her ciddi pazara giriş stratejisinin parçasıdır.